Motosiklet kullanıcılarının en çok ihmal ettiği ya da yanlış yaptığı bakım işlemlerinin başında motosiklet zincir ayarı gelir. Çoğu zaman zincirin gevşediğini fark eder, maşanın üzerindeki referans çizgilerine bakarak cıvataları sıkar ve yola devam ederiz. Ancak bir süre sonra, özellikle 60-70 km/s hızların üzerine çıktığınızda arka tekerlek bölgesinden ritmik bir “lap lap lap” ya da “tak tak tak” sesi gelmeye başlar. Eğilip arka dişliye baktığınızda ise korkutucu bir manzara ile karşılaşırsınız: Arka dişli hafifçe 8 çiziyor, yani yalpalıyordur.
Peki, frenlerde sorun yoksa ve tekerlek çizgileri eşit görünüyorsa bu yalpalamanın ve sesin sebebi nedir? Cevap: Zincirin aslında dişliye paralel olmaması ve buna bağlı olarak aktarma organlarının geometrisinin bozulması.
Zincir Ayarında “Sıkı Nokta” (Tight Spot) Nedir?
Motosiklet zincirleri zamanla homojen bir şekilde uzamazlar. Ani hızlanmalar, bakımsızlık, yetersiz yağlama veya geçmişte yapılan aşırı sıkı zincir ayarı nedeniyle bazı zincir baklaları arasındaki O-Ring veya X-Ring’ler zarar görür. Bu durum, belirli baklaların mafsal yerlerinden kilitlenmesine (kinked links) yol açar.
Zincir dönerken bu kilitli ve sert kalmış bölgeye geldiğinde esneyemez. İşte bu sert bölgeye zincir literatüründe sıkı nokta (tight spot) denir. Tekerleği orta sehpada elinizle döndürdüğünüzde zincirin bir yerde kaskatı kesildiğini, yarım tur sonra ise normal gevşekliğe döndüğünü görürsünüz.
Düzensiz Uzayan ve Dişli ile Açı Yapan Zincir, Arka Dişliyi ve Poyrayı Nasıl Bozar?
Zinciri olması gereken ideal kitapçık değerine (örneğin birçok adventure motorda 35-40 mm) ayarladığınızı düşünelim. Eğer zinciriniz düzensiz uzadıysa, siz ayarı gevşek noktada yaptığınız an zincir dönüp o “sıkı nokta” arka dişliye bindiğinde zincir aşırı gerilir. Ayar yaparken üreticinin maşa üzerine açtığı çentikleri birebir doğru kabul etmek bazen bizi hataya yönlendirebilir. Hatta aynı marka / model motorsikletlerde birinde bu çentikler düzgün çalışırken diğerinde hatalı ayara sebep olarak zincirin dişlilere paralel olduğunu düşündürerek bizi hataya sevk edebilir.
Bu hatalı motosiklet zincir ayarı ve aşırı çekme kuvveti şu mekanik zincirleme reaksiyona sebep olur:
- Dişli Poyrasının (Sprocket Carrier) Kasılması: Arka dişli doğrudan janta bağlı değildir; kaplin lastiklerinin oturduğu sprocket carrier (dişli poyrası/kasnağı) adı verilen bağımsız bir flanşa vidalanır. Aşırı gerilen bu dişliye paralel olmayan bu zincir poyrayı milimetrik olarak yana doğru kastırır.
- Arka Dişli Yalpalaması (8 Çizme): Poyra yana doğru kasıldığında, dişli somunlarını ne kadar karşılıklı ve torklu sıkarsanız sıkın, dişli dönerken eksenden kaçar ve dışarıdan bakıldığında 8 çiziyormuş gibi görünür.
- Ritmik Sesler: O kilitli baklalar ve dişlide açıyla çalışan zincir 70 km/s hızın üzerinde dişlinin tepesine her bindiğinde yuvasına tam oturamaz, kasılır ve dişliye vurur. Kaskınızın içinden duyduğunuz o “lap lap lap” sesinin asıl kaynağı işte bu mekanik vuruntudur.
Zincirin düzensiz uzaması, kilitli baklaların tespiti ve doğru motosiklet zincir bakımı adımlarının teorik altyapısını daha iyi anlamak için şu arkadaşı mutlaka izlemenizi tavsiye ederim. Zincir geometrisinin nasıl bozulduğunu çok net göreceksiniz.
Zincir Ayarında Çözüm Mühendislikte: Dr. Chain Oiler Chain Alignment Tool
Motosiklet üreticilerinin arka maşaya koyduğu o çentikli referans çizgileri maalesef milimetrik olarak her zaman birbirini tutmaz. Sağ ve sol çizgiyi eşitleseniz bile tekerlek mikron düzeyinde çapraz kalabilir ve bu da zincirin dişliye açılı girmesine, yani sürtünme seslerine ve erken aşınmaya neden olur.
Yaşadığınız bu problemi kökten çözmek adına, tekerleğin ve zincirin ön dişliye tamamen doğrusal (paralel) gitmesini sağlayan bir chain alignment tool (zincir hizalama aparatı) tasarladık. Bu aparat, arka dişlinin üzerine kıstırılarak zincir hattının düzgünlüğünü gözle ve sıfır hata ile kontrol etmenizi sağlıyor.
Bu ürünü isterseniz sitemizden satın alabilirsiniz, isterseniz de 3D modelini indirerek evinizden bir veya bir baskı merkezinden 3D yazıcı ile çıktı alabiliyorsanız, bu aparatı tamamen ücretsiz olarak indirip basabilirsiniz. Tasarım dosyalarına ve montaj detaylarına doğrudan Thingiverse – Dr. Chain Oiler Chain Alignment Tool linki üzerinden ulaşabilirsiniz.
Sonuç ve Sürücüye Tavsiyeler
Eğer zinciriniz düzensiz uzadıysa ve doğru gerginlikte ses yapıyorsa, geçici çözüm olarak zinciri kitapçık değerinin biraz daha üzerinde (daha gevşek) bırakmaktır. Gevşek zincir ses yapar veya şakırdar ama çok sıkı zincir gibi şanzıman milini eğmez ya da arka dişli poyra rulmanını dağıtmaz. Ancak bu durum zincir-dişli setinizin ömrünü tamamladığının net bir işaretidir; en kısa sürede seti komple yenilemeniz ve Dr. Chain Oiler ürünleri ile zincirinizi her zaman ideal şekilde yağlayıp doğru aparatlarla hizalamanız sürüş güvenliğiniz için kritiktir.